СПАД ба кумаки Тоҷикистон шитоб намекунад

Мақомоти Тоҷикистон беш аз сӣ сол боз аз рӯйдодҳои Афғонистони ҳамсоя изҳори нигаронӣ мекунанд.

Пас аз мавҷи хушунатҳо дар як қитъаи хурди марзи Тоҷикистону Афғонистон дар моҳҳои охири соли 2025, ҳукумати Тоҷикистон бори дигар дархости кумак кард ва махсусан ба ҳамкорӣ бо Созмони Паймони амнияти дастаҷамъӣ (СПАД) даъват намуд. СПАД ба ин дархост вокуниш нишон дод, аммо кумаки ваъдашуда то ҳол нарасидааст. Дар ҳамин ҳол, Тоҷикистон талошҳои худро барои таҳкими мудофиаи сарҳад идома медиҳад.

Мушкилоти деринаи сарҳадӣ

Нооромиҳо дар Афғонистон, хеле пеш аз истиқлолияти Тоҷикистон дар охири соли 1991, ҳанӯз дар охири солҳои 1970 оғоз ёфта буданд. Бесуботӣ дар тӯли марзи тақрибан 1360-километрии Тоҷикистону Афғонистон то имрӯз идома дорад. Қисми зиёди минтақаҳои наздисарҳадӣ, кӯҳистон ва камаҳолӣ буда, барои қочоқи маводи мухаддир ва силоҳ шароити мусоид фароҳам меоранд.

Қочоқи силоҳ дар давраи ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон (1992–1997) мушкилоти бисёр ҷиддӣ буд. Дар он солҳо силоҳ аз марзи Афғонистон интиқол ёфта, ба идомаи низоъҳои мусаллаҳона дар ҳар ду кишвар мусоидат мекард.

Аз рӯзҳои нахустини истиқлолияти Тоҷикистон то моҳи июни соли 2005 марзбонони Русия дар назорати сарҳади Тоҷикистон бо Афғонистон кумак мекарданд.

Дар 35 соли гузашта дар марзи Тоҷикистону Афғонистон дастикам чандсад нафар аз марзбонони Русия ва Тоҷикистон, инчунин қочоқбарону ҷангҷӯёни тоҷик ва афғон кушта шудаанд.

Мушкилоти марзии Тоҷикистон бо Афғонистон кишварҳои зиёдеро нигарон кардааст. Ҳамсоягон, аз ҷумла Чин, кишварҳои дигари Осиёи Марказӣ ва Русия, намехостанд, ки маводи мухаддир ё ҷангҷӯён аз Афғонистон ба қаламрави онҳо ворид шаванд. Дар миёна ва охири солҳои 1990 пешравии Толибон дар Афғонистон ба самти марзҳои Осиёи Марказӣ нигаронии ин кишварҳоро бештар кард.

Пас аз ҳамлаҳои террористии 11 сентябри соли 2001 дар Ню-Йорк ва Вашингтон, Иёлоти Муттаҳида ва муттаҳидонаш барои дастгирии нерӯҳои худ дар Афғонистон аз иншооти воқеъ дар кишварҳои Осиёи Марказӣ истифода карданд.

Ҳамаи ин кишварҳо ва бисёр давлатҳои дигар ба ин ё он шакл дар таҳкими мудофиаи марзи Тоҷикистон саҳм гузоштаанд. Баъзеҳо масолеҳи сохтмонӣ ё либосҳои зимистона додаанд, дигарон таҷҳизоти назорати амниятӣ ва силоҳ пешниҳод кардаанд.

Ин кумакҳо ҳеҷ гоҳ барои ҳалли пурраи мушкилоти сарҳад кофӣ набуданд. Бо вуҷуди ин, ҳаҷми кумакҳои амниятие, ки Тоҷикистон дарёфт кардааст, аз маблағе, ки кишвар метавонист аз буҷети давлатии худ барои ин мақсад ҷудо кунад, хеле бештар аст.

Эмомалӣ Раҳмон дар охири солҳои 1990, замоне ки Толибон бори аввал дар Афғонистон қудратро ба даст гирифтанд, президенти Тоҷикистон буд. Раҳмон Толибонро як таҳдид медонист ва сиёсати Тоҷикистон нисбат ба ин гурӯҳи мусаллаҳи афғон низ бар ҳамин назар асос ёфта буд.

Назари Раҳмон ба Толибон пас аз бозгашти онҳо ба қудрат дар соли 2021 тағйир наёфт. Дар ҳоле ки кишварҳои дигари Осиёи Марказӣ бо Толибон муколама ва муносибатҳои тиҷоратӣ барқарор карданд, Тоҷикистон дар муносибат бо ҳокимони бозгаштаи Афғонистон эҳтиёткорона амал мекунад.

Моҳи июни соли 2024 писари калонии Раҳмон ва вориси эҳтимолии ӯ, Рустами Эмомалӣ, дар ҷаласаи Шӯрои Ассамблеяи парлумонии СПАД изҳор дошт, ки «Афғонистон дубора ба маркази парвариши терроризм табдил ёфтааст».

Рустами Эмомалӣ гуфт, ки дар Афғонистон беш аз ҳазор мадрасаи ифротӣ таъсис ёфтааст. Ба гуфтаи ӯ, бархе аз ин мадрасаҳо дар минтақаҳои наздик ба марзи Тоҷикистон ҷойгир буда, дар онҳо ҳамчунин ҳамлагарони маргталаб омода карда мешаванд.

Поёни пурташаннуҷи соли 2025

Тибқи гузоришҳо, дар охири моҳи августи соли 2025 марзбонони тоҷик дар ноҳияи Шамсиддин Шоҳин бо ҷангҷӯёни Толибон, ки дар соҳили дигари рӯди Панҷ қарор доштанд, вориди даргирии мусаллаҳона шуданд. Рӯди Панҷ ду кишварро аз ҳам ҷудо мекунад.

Дар ин даргирӣ дастикам як ҷангҷӯи Толибон кушта ва чаҳор нафари дигар захмӣ шуданд.

Сабаби ин тирпарронӣ ҳеҷ гоҳ равшан нашуд, ҳарчанд гумонҳо вуҷуд доштанд, ки он ба истихроҷи тилло — ҳам қонунӣ ва ҳам ғайриқонунӣ — дар ду соҳили рӯд рабт дорад.

Ин ҳодиса аз он ҷиҳат махсусан қобили таваҷҷуҳ буд, ки пас аз қатъи тирпарронӣ гурӯҳе аз марзбонони тоҷик барои музокирот бо мақомоти маҳаллӣ ва ҷангҷӯёни Толибон аз марз гузашта, вориди Афғонистон шуданд.

Дар охири моҳи октябр гузоришҳо дар бораи тирпарронии дигаре миёни марзбонони тоҷик ва Толибон дар наздикии маҳалли даргирии моҳи август нашр шуданд. Дар ин гузоришҳо аз талафот дар ҳар ду тараф хабар дода мешуд, аммо шумораи қурбониён ё ҷузъиёти сабабҳои ҳодиса зикр нашуда буд.

Сипас, дар моҳи ноябр, бар асари ду ҳамлаи ҷудогона аз қаламрави Афғонистон ба ҷониби Тоҷикистон панҷ коргари чинӣ кушта ва чаҳор нафари дигар захмӣ шуданд.

Ҳамлаи аввал рӯзи 26 ноябр ба як маҳалли истихроҷи тилло дар ноҳияи Шамсиддин Шоҳин сурат гирифт. Дар ин ҳамла аз як паҳпод (ҳавопаймои бесарнишини тиҷоратӣ), ки бо маводи тарканда муҷаҳҳаз шуда буд, истифода гардид. Дар натиҷа се коргари чинӣ кушта ва ду нафари дигар захмӣ шуданд.

Ҳамлаи дуюм дар ноҳияи Дарвоз, воқеъ дар шарқи ноҳияи Шамсиддин Шоҳин, ба амал омад.

Рӯзи 30 ноябр бар асари тирпарронӣ аз ҷониби Афғонистон ду коргари чинии роҳсозӣ кушта ва ду нафари дигар захмӣ шуданд.

Ин ҳодисаҳо Чинро водор карданд, ки коргарони худро муваққатан аз минтақаҳои наздисарҳадии Тоҷикистон берун барад. Ҳамзамон, ҳукумати Тоҷикистон ба СПАД барои дарёфти кумак муроҷиат кард.

Арзёбии таҳдидҳо

Тоҷикистон дар баробари Беларус, Қазоқистон, Қирғизистон ва Русия узви СПАД мебошад.

Рӯзи 10 апрели соли 2026 Эмомалӣ Раҳмон дар Душанбе бо дабири кулли СПАД Таалатбек Масадиқов мулоқот кард. Дар ин мулоқот ӯ бар зарурати иҷрои қарорҳои СПАД барои муқовимат бо таҳдидҳои амниятӣ таъкид намуд.

Ин созмон ҳанӯз моҳи ноябри соли 2024 барномаи таҳкими марзи Тоҷикистону Афғонистонро тасдиқ карда буд.

Моҳи июн чунин ба назар мерасид, ки СПАД барои суръат бахшидан ба кумаки худ ба Тоҷикистон омода шудааст.

Виктор Василев, раиси Шӯрои доимии СПАД, изҳор дошт, ки ин созмон махсусан аз эҳтимоли тирпарронӣ аз ҷониби Афғонистон ба самти Тоҷикистон нигарон аст.

«Бо вуҷуди иқдомҳое, ки Русия ва як қатор кишварҳои Осиёи Марказӣ барои барқарор кардани робита бо мақомоти Кобул анҷом додаанд, вазъи амниятӣ ҳамоно печида боқӣ мемонад», — гуфт Василев.

Аммо Василев ҳамчунин ба масъалаҳои дигари СПАД таваҷҷуҳи зиёд зоҳир кард. Аз ҷумла, ӯ ба нишонаҳои афзояндаи эҳтимоли боздоштани узвияти Арманистон дар созмон, танишҳои миёни Беларус ва Украина ва машқҳои низомии НАТО ишора намуд.

Дар охири моҳи август Масадиқов дар мусоҳиба бо хабаргузории ТАСС гуфт, ки нахустин бахши силоҳ ва таҷҳизоти низомӣ тирамоҳ ба Тоҷикистон хоҳад расид.

Рӯзи 21 октябр Масадиқов изҳор дошт, ки марҳилаи аввали расонидани кумаки низомӣ ба Тоҷикистон ба анҷом расидааст.

Ба гуфтаи ӯ, ин марҳила интихоби таъминкунандагон аз ҷониби фармоишгарони Тоҷикистон ва мувофиқаи ҳаҷми фармоишҳоро дар бар мегирифт.

Марҳилаи дуюм аллакай бо суръат идома дорад ва интизор меравад, ки нахустин муҳмалаҳои силоҳу таҷҳизоти низомӣ то поёни сол ба Тоҷикистон расанд.

Масадиқов ҳамчунин таъкид кард, ки интиқоли таҷҳизоти низомӣ ба Тоҷикистон «ба ҳеҷ ваҷҳ» барои Афғонистон ё мардуми он таҳдид эҷод нахоҳад кард.

Ӯ мушаххас накард, ки Тоҷикистон дар ояндаи наздик маҳз чӣ гуна силоҳ ё таҷҳизоти низомӣ дарёфт хоҳад кард. Аммо суръати расонидани ин кумакҳо метавонад боиси ноумедии ҳукумати Тоҷикистон шавад.

Мақомоти Тоҷикистон кайҳо боз талош доранд, ки барои пешгирӣ аз ҳамлаҳо ва кӯшишҳои убури ғайриқонунии марз аз ҷониби Афғонистон иқтидори мудофиавии худро тақвият диҳанд.

Дар моҳи декабри соли 2025 ва январи соли 2026 дар марзи Тоҷикистону Афғонистон боз чанд ҳодисаи дигар рух дод, ки дар натиҷаи онҳо чанд марзбон кушта шуданд.

Барои ҳукумати Тоҷикистон, ки одат кардааст дар посух ба нигарониҳои амниятии худ кумакҳои назаррас дарёфт кунад, ин вазъ эҳтимол танҳо як ноумедии муваққатӣ нест.

СПАД созмонест, ки таҳти раҳбарии Русия қарор дорад. Дар ҳоли ҳозир Русия ягона кишварест, ки ҳукумати Толибонро дар Афғонистон расман ба расмият шинохтааст.

Ҳарчанд Русия шояд ягона кишваре бошад, ки Толибонро расман эътироф кардааст, давлатҳои дигар низ ҳадди ақал бо ҳукумати кунунии Афғонистон муносибатҳои корӣ доранд.

Рӯзи 21 октябр Кумитаи миллии омори Узбекистон маълумоте нашр кард, ки нишон медиҳад Афғонистон пас аз Русия ва Чин сеюмин бозори бузурги содиротии Узбекистон мебошад.

Мақомоти Тоҷикистон ҳамоно Афғонистонро як мушкилоти амниятӣ медонанд. Афғонистон воқеан ҳам чунин мушкилот дорад, аммо шояд на ба он андозае, ки дар гузашта дошт.

Ба назар мерасад, ки ҳукуматҳои дигар аз таҳдидҳои эҳтимолии Афғонистон камтар нигаронанд. Суръати расонидани кумаки низомии СПАД низ метавонад нишон диҳад, ки нигарониҳои Тоҷикистон нисбат ба ҳамсояи ҷанубиаш дигар ба ҳамон андозаи пешин аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ пазируфта намешаванд.

СПАД метавонад ҳамчунон таҳдиди эҳтимолии Афғонистонро бузургтар аз воқеият нишон диҳад, то зарурати мавҷудияти худро асоснок кунад.

Аммо дафъаи дигар, вақте Душанбе ба таҳкими марзи худ бо Афғонистон ниёз пайдо мекунад, мумкин аст масъулияти анҷом додани иқдомҳои зарурӣ бар дӯши худи Тоҷикистон гузошта шавад.

Муаллиф: Брюс Панниер

Манбаъ: