Тоҷикистон дар пайи камбуди сӯхти Русия ба Эрон рӯ меорад
Номуайянии таъминоти сӯзишворӣ аз Русия Тоҷикистонро ба ҷустуҷӯи таъминкунандагони дигар водор кардааст. Эрон яке аз ин алтернативаҳост, аммо хариди нафту маҳсулоти нафтӣ аз ин кишвар танҳо масъалаи нарх ва интиқоли бор нест. Таҳримҳои Амрико метавонанд ҳисоббаробаркунӣ ва фаъолияти ширкату бонкҳои иштироккунандаро мушкил кунанд.
Таҳлилгар, Кулобиддин Норов дар таҳлили моҳи октябри худ дар The Diplomat рӯ овардани Душанбе ба Эронро талоши ҷуброни мушкилоти таъминот аз Русия арзёбӣ мекунад. Ба назари муаллиф, ин интихоб дар баробари имкони таъмини бозор Тоҷикистонро бо хатари таҳримҳои дувуми Амрико рӯ ба рӯ месозад.
Чаро вобастагӣ аз Русия осебпазирӣ эҷод мекунад?
Тибқи рақамҳое, ки Норов овардааст, Русия дар нимсолаи аввали соли 2026 тақрибан 91,1 дарсади мавриди талаботи Тоҷикистонро ба миқдори 599,5 ҳазор тонна маҳсулоти нафтиро таъмин кардааст. Чунин тамаркузи воридот маънои онро дорад, ки тағйири имкониятҳои як таъминкунанда метавонад ба бозори Тоҷикистон зуд таъсир расонад.
Муаллиф ҳамчунин ба рақобати минтақавӣ ишора мекунад. Аммо, Тоҷикистон ягона харидоре нест, ки манбаи алтернативӣ меҷӯяд. Қирғизистон ва Узбекистон низ барои дастрасӣ ба маҳсулоти таъминкунандагони дигар, аз ҷумла Беларус, Чин, Қазоқистон ва Туркманистон, талош мекунанд.
Мушкилоти Русия чӣ гуна ба Тоҷикистон мерасад?
Hydrocarbon Processing дар гузориши 20 августи соли 2026 мушкилоти сӯзишвории Русияро дар заминаи ҳамлаҳои паҳподии Украина ба корхонаҳои коркарди нафти он баррасӣ кардааст.
Ҳамон манбаъ навиштааст, ки Русия барои ба эътидол овардани бозори дохилӣ содироти баъзе навъҳои сӯзишвориро маҳдуд карда буд, вале таҳвил дар доираи созишномаҳои байниҳукуматӣ аз ин маҳдудиятҳо истисно мешуд.
Барои Тоҷикистон масъала таъмини устувори бозор аст ва ҳатто агар созишномаи байниҳукуматӣ боқӣ монад, зарурати доштани чанд манбаи харид аз байн намеравад. Аз ин ҷиҳат, музокира бо таъминкунандагони дигар метавонад барои коҳиши осебпазирӣ аҳамият дошта бошад.
Душанбе аз Эрон чӣ дархост кардааст?
Тибқи ҳамон гузориши Hydrocarbon Processing бо истинод ба Вазорати нақлиёти Тоҷикистон, Душанбе аз Эрон имкони таҳвили тақрибан 2,55 миллион тонна нафту маҳсулоти нафтӣ, аз он ҷумла, 2 миллион тонна нафти хом, 150 ҳазор тонна бензин, 300 ҳазор тонна сӯзишвории дизелӣ ва 100 ҳазор тонна сӯзишвории ҳавопаймо дархост кардааст.
Фарқи нафти хом ва сӯзишвории тайёр низ муҳим аст. Бензин ё дизелро пас аз иҷрои талаботи сифат метавон ба бозор баровард, аммо нафти хом аввал бояд коркард шавад. Пас, барои арзёбии амалишавии чунин нақша донистани имконияти воқеии корхонаҳои коркард, таъмини ашёи хом ва хароҷоти интиқол зарур аст.
Оғози воридот ҳанӯз иваз шудани Русия нест
The Times of Central Asia бо истинод ба Вазорати энергетика ва захираҳои об хабар додааст, ки интиқоли нафту маҳсулоти нафтӣ аз Эрон дар охири моҳи август оғоз шуд.
Дар гузориш ҳаҷми воридоти маҳсулоти нафтӣ аз Эрон дар нуҳ моҳи соли 2026 тақрибан 15,6 ҳазор тонна, ба арзиши 14,7 миллион доллар, оварда шудааст.
Мавҷудияти манбаи нав метавонад интихоби Тоҷикистонро бештар кунад. Аммо танҳо оғози таҳвил барои хулоса дар бораи иваз шудани таъминкунандаи асосӣ кофӣ нест.
Масири интиқол ва нархи ниҳоӣ
Тоҷикистон бо Эрон марзи муштарак надорад. Аз ин рӯ, таъминот ба роҳҳои транзитӣ ва ҳамоҳангӣ бо кишварҳои миёнарав вобаста мешавад.
The Times of Central Asia менависад, ки мақомоти Тоҷикистон таркиби дақиқи борҳои воридшуда ва тарзи интиқоли онҳоро ошкор накардаанд. Ин камбуди иттилоъ имкони муқоисаи пурраи нархи сӯхти эронӣ бо маҳсулоти таъминкунандагони дигарро маҳдуд мекунад.
Барои истеъмолкунанда нархи харид дар Эрон танҳо як қисми ҳисоб аст. Ба арзиши ниҳоӣ хароҷоти ҳамлу нақл, транзит, нигоҳдорӣ ва пардохтҳо низ ҳамроҳ мешаванд. Бинобар ин, бе маълумоти шартнома ва хароҷоти таҳвил гуфтан мумкин нест, ки сӯхти эронӣ дар нуқтаҳои фурӯши Тоҷикистон ҳатман арзонтар хоҳад шуд.
Таҳримҳои дувум чӣ маъно доранд?
Таҳримҳои Амрико танҳо ба фаъолияти ширкатҳои амрикоӣ маҳдуд намешаванд. Дар шароити муайян ширкатҳо ва муассисаҳои молиявии кишварҳои дигар низ метавонанд барои иштирок дар муомилоти муайяни марбут ба Эрон бо маҳдудият рӯ ба рӯ шаванд.
Идораи назорати дороиҳои хориҷии Вазорати молияи Амрико — OFAC дар тавзеҳоти худ хариди огоҳонаи нафт аз Эрон дар доираи муомилоти дорои аҳамияти назаррасро аз фаъолиятҳое ном мебарад, ки метавонанд хатари таҳрим эҷод кунанд. Арзёбии ҳуқуқии ҳар амалиёт ба иштирокчиён, асоси таҳрим, хусусияти муомила ва иҷозату истисноҳои дахлдор вобаста аст.
Аз ин рӯ, на ҳар иртиботи тиҷоратӣ бо Эронро метавон худкор нақзи таҳрим номид. Ҳамзамон, танҳо ғайриамрикоӣ будани харидор ё бонк ҳам кафолати набудани хатар нест.
Чаро масъала барои бонкҳо ҳам муҳим аст?
Барои хариди сӯзишворӣ танҳо пайдо кардани фурӯшанда ва нақлиёт кофӣ нест. Ширкат бояд маблағро низ пардохт кунад ва бонкҳо бояд имкони қонунии анҷоми амалиётро бисанҷанд.
OFAC тавзеҳ медиҳад, ки дар сурати иҷро шудани шартҳои дахлдори қонунгузории таҳримӣ, нисбат ба муассисаҳои молиявии хориҷӣ метавон барои ҳисобҳои муросилотии онҳо дар Амрико маҳдудият ҷорӣ кард. Ин механизм нишон медиҳад, ки чаро бонкҳо ба амалиёти марбут ба Эрон эҳтиёткорона муносибат мекунанд.
Барои арзёбии хатари воқеии муомилоти Тоҷикистон бояд донист, ки фурӯшанда кист, кадом бонк пардохтро мегузаронад ва оё иштирокчиён таҳти таҳрим қарор доранд.
Музокира бо Амрико чӣ нишон медиҳад?
Ба иттилои The Times of Central Asia, вазири энергетика ва захираҳои об Далер Ҷумъа рӯзи 8 октябр бо кордори сафорати Амрико Карсон Релитс Рокер масъалаи таъминоти маҳсулоти нафтиро баррасӣ кардааст.
Аммо аз хабари ин мулоқот наметавон натиҷа гирифт, ки Вашингтон хариди сӯхт аз Эронро тасдиқ кардааст ё ба Тоҷикистон истиснои таҳримӣ додааст. Дар гузориши дастрас чунин иҷозат зикр намешавад.
Ҳамин тавр, мавзуи асосии таҳлили Норов интихоби душвори Тоҷикистон аст. Душанбе мехоҳад вобастагии таъминоти сӯзишвориро коҳиш диҳад, вале манбаи алтернативӣ низ бо маҳдудиятҳои сиёсӣ ва молиявӣ рӯ ба рӯст. Барои муайян кардани натиҷаи ин сиёсат маълумоти бештар дар бораи ҳаҷми воқеии таҳвил, нарх, масири интиқол ва тартиби пардохт зарур аст.