Тарҳи хуруҷи Тоҷикистон аз Додгоҳи ҷиноии байналмилалӣ: ҳуқуқи қурбониён зери суол
Шӯрои Маҷлиси намояндагони Тоҷикистон рӯзи 16 сентябри 2026 тарҳи қонуни қатъи амали Низомномаи Римро баррасӣ кард. Ин баррасӣ ҳанӯз ба маънои хориҷ шудани кишвар аз Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ (ICC) нест. Аммо худи эҳтимоли хуруҷ саволи ҷиддӣ ба миён меорад: агар роҳҳои дохилии ҳимояи ҳуқуқ натиҷа надиҳанд, ҷабрдидагон ба куҷо муроҷиат мекунанд?
Дар мусоҳибае, ки Радиои Озодӣ 21 сентябр нашр кард, Ҳю Уилямсон, намояндаи созмони Дидбони Ҳуқуқи Башар (Human Rights Watch), тарҳи хуруҷро ба зиёни Тоҷикистон ва мардуми он арзёбӣ кард. Ба гуфтаи ӯ, узвият дар ин додгоҳ барои ҳолатҳои сангини нақзи ҳуқуқ ва ҷиноятҳои байналмилалӣ як имкони муҳими муроҷиатро нигоҳ медорад. Ин назари як созмони ҳуқуқи башар аст; мақомот ҳанӯз бояд сабабҳои пешниҳоди худро ба ҷомеа ба таври равшан шарҳ диҳанд.
Тафовути ҳуқуқӣ муҳим аст. Дар феҳристи расмии шартномаҳои Созмони Милали Муттаҳид Тоҷикистон то 23 сентябр ҳамоно дар миёни давлатҳои узви Низомномаи Рим сабт аст. Моддаи 127-и он пешбинӣ мекунад, ки хуруҷ бо огоҳии хаттӣ ба дабири кулли СММ сурат мегирад ва, одатан, як сол баъд аз дарёфти огоҳӣ эътибор пайдо мекунад. Хуруҷ ҳамчунин уҳдадориҳои қаблан ба вуҷудомадаро худ аз худ аз байн намебарад. Пас, аз баррасии тарҳ то қатъи воқеии узвият марҳилаҳои дигар вуҷуд доранд.
Ин баҳс дар замоне ҷараён дорад, ки муносибати Душанбе бо додгоҳ баъди сафари Владимир Путин ва иҷро нашудани амри боздошти ӯ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифт. Аммо сабаби расмии пешниҳоди қонунро набояд бидуни тавзеҳи муаллифони он танҳо ба ин воқеа баст. Барои арзёбии мустақилонаи тарҳ, матни пурраи он, далелҳои ҳукумат ва хулосаи ҳуқуқшиносон бояд дастрас ва дар муҳокимаи ошкоро баррасӣ шаванд.
Масъала танҳо обрӯи байналмилалӣ нест. Давлат бояд ба шаҳрвандон фаҳмонад, ки баъди хуруҷи эҳтимолӣ кадом роҳҳои муассир барои таҳқиқи ҷиноятҳои вазнин ва ҷуброни зарари қурбониён боқӣ мемонанд. То нашри қарори ниҳоӣ, дақиқтар аст аз «тарҳи хуруҷ» сухан гӯем, на аз «хуруҷи Тоҷикистон».
Манбаъҳо: Радиои Озодӣ, 17 сентябр — https://www.ozodi.org/amp/33858211.html ; мусоҳиба бо Ҳю Уилямсон, 21 сентябр — https://www.ozodi.org/amp/tasmimi-tojikiston-bar-zarari-kishvar-va-mardumi-on-ast/33860360.html ; феҳристи шартномаҳои СММ — https://treaties.un.org/Pages/ShowMTDSGDetails.aspx?chapter=18&lang=en&mtdsg_no=XVIII-10&src=UNTSONLINE&tabid=2 ; Низомномаи Рим, моддаи 127 — https://legal.un.org/icc/statute/99_corr/13.htm .