Норвегия: “Тоҷикистон бояд таъқиби сиёсӣ ва саркӯби мухолифон дар хориҷро қатъ кунад”
Норвегия дар баррасии вазъи ҳуқуқи инсон дар Тоҷикистон дар СММ хостори қатъи таъқиби дорои ангезаҳои сиёсӣ алайҳи вакилони дифоъ, рӯзноманигорон, ҳомиёни ҳуқуқ ва мухолифон шуд. Ин кишвар ҳамчунин озодии фаврии шахсони худсарона боздоштшуда аз ҷониби мақомоти интизомӣ, қатъи саркӯби фаромарзӣ ва барқарор кардани фаъолияти созмонҳои ҷамъиятии бо ангезаҳои сиёсӣ басташударо талаб кард.
Ин тавсияҳо, тибқи гузориши дастрас аз ҷаласа, дар чаҳорумин Баррасии даврии универсалии Тоҷикистон садо доданд. Баррасӣ рӯзи 5 ноябри соли 2026 дар Женева баргузор шуд. Ҳайати Тоҷикистонро вазири адлия Музаффар Ашӯриён роҳбарӣ мекард. Сабти ҷаласа дар пойгоҳи расмии телевизиони СММ ҷойгир шудааст.
Мавқеи Норвегия ба масъалаҳое дахл дорад, ки созмонҳои байналмилалии ҳомии ҳуқуқ дар гузоришҳои пеш аз ин баррасӣ низ матраҳ кардаанд ва ҳукмҳои тӯлонии фаъолон, маҳдудияти фаъолияти вакилону расонаҳо, баста шудани созмонҳои ҷамъиятӣ ва фишор ба мунтақидони ҳукумат дар хориҷ аз ҷумлаи масъалаҳои матраҳшуда мебошад.
Таъқиби вакилон: тавсияе, ки дубора матраҳ мешавад
Норвегия ҳанӯз дар баррасии соли 2021 аз Тоҷикистон хоста буд, истиқлолу амнияти вакилони дифоъро таъмин кунад, то онҳо вазифаи касбии худро бидуни озору дахолат ва тарси таъқиби худсаронаи ҷиноӣ анҷом диҳанд. Матни он тавсия дар сомонаи расмии намояндагии Норвегия дар Женева нашр шудааст.
Аммо Human Rights Watch дар гузориши апрели соли 2026 ба СММ аз зиндонӣ шудани вакилону ҳомиёни ҳуқуқ пас аз рӯйдодҳои Бадахшон хабар дод. Аз ҷумла, ба навиштаи созмон, вакили дифоъ Фаромуз Иргашев ба 30 сол ва роҳбари Анҷумани ҳуқуқшиносони Помир Манучеҳр Холиқназаров аввал ба 15 сол, баъдан ба 16 соли зиндон маҳкум шудаанд. HRW муҳокимаҳои онҳоро пӯшида ва мухолифи меъёрҳои додгоҳи одилона арзёбӣ мекунад.
Ҳукмҳои рӯзноманигорон ва иддаоҳои шиканҷа
Кумитаи дифоъ аз рӯзноманигорон — CPJ дар гузориши худ барои ҳамин баррасӣ мегӯяд, аз соли 2022 нӯҳ рӯзноманигор дар Тоҷикистон ба муҳлатҳои тӯлонӣ, то 20 соли зиндон маҳкум шудаанд. Ин рақам шумораи ҳукмҳои содиршударо нишон медиҳад ва набояд бо шумораи рӯзноманигорони айни ҳол зиндонӣ яксон дониста шавад.
Тибқи санади муфассали CPJ, муҳокимаи ҳамаи ин нӯҳ нафар пӯшида баргузор шудааст. Дар ҳашт парванда иттиҳомҳои марбут ба ифротгароӣ ё терроризм истифода шудаанд, ки созмон асоснокии онҳоро зери суол мебарад. CPJ ҳамчунин аз иддаоҳои шиканҷа ва бадрафторӣ барои гирифтани эътироф дар аксари ин парвандаҳо хабар медиҳад.
Ин маълумот заминаи ҳуҷҷатии нигаронӣ аз истифодаи қонунҳои амниятӣ алайҳи фаъолияти осоишта аст. Ҳамзамон, иддаои шиканҷа бояд бо таҳқиқи мустақил санҷида шавад; пӯшида будани парвандаҳо имкони арзёбии мустақили далелҳо ва асосҳои ҳукмҳоро маҳдуд мекунад.
Саркӯби фаромарзӣ: нопадидшавӣ дар хориҷ ва зиндон дар Тоҷикистон
Талаби қатъи саркӯби фаромарзӣ ба фишорҳое, мисли таҳдид, боздошт, маҷбуран баргардондан ё нопадидсозии мунтақидон дар кишварҳои дигар дахл дорад, ки аз ҳудуди кишвар берун меравад.
Human Rights Watch дар гузориши соли 2026 аз дастикам ҳафт фаъоли помирӣ ёд мекунад, ки аз ноябри соли 2021 то августи соли 2022 дар Русия маҷбуран нопадид ва ба Тоҷикистон рабуда бурда шудаанд. Ин созмон ҳамчунин қазияҳои Суҳроб Зафар ва Насимҷон Шарифовро дар доираи саркӯби мунтақидони ҳукумат дар хориҷ матраҳ кардааст.
Баста шудани созмонҳои ҷамъиятӣ
Масъалаи фаъолияти ҷомеаи шаҳрвандӣ низ бо омори мушаххас ҳамроҳ аст. Ба иттилои Human Rights Watch, пас аз баста шудани беш аз 500 созмон дар соли 2022, мақомоти Тоҷикистон дар нимсолаи аввали соли 2023 аз қатъи фаъолияти боз 239 созмони ғайридавлатӣ хабар доданд. Ин раванд ҳам қарорҳои додгоҳ ва ҳам худбарҳамдиҳиро дар бар мегирифт.
Шарикии байналмилалӣ барои ҳуқуқи инсон — IPHR дар гузориши 21 октябри соли 2026 мегӯяд, фишори ҳуқуқию маъмурӣ ба созмонҳо идома дорад. Ба навиштаи он, дар соли 2025 беш аз 80 созмон фаъолияташонро қатъ кардаанд ва фишори ҳукумат ва мушкилоти маблағгузорӣ аз омилҳои ин коҳиш будаанд. Ҳафт созмон бо қарори додгоҳ барҳам дода шудаанд.
Мавқеи мақомоти Тоҷикистон
Тибқи гузориши ҷаласа, Музаффар Ашӯриён қабули Стратегияи миллии ҳуқуқи инсон то соли 2038, таҳияи тарҳи нави Кодекси ҷиноятӣ, пурзӯр кардани ҷазо барои шиканҷа ва татбиқи афвро аз намунаҳои иҷрои тавсияҳои пешин ном бурд. Ӯ ҳамчунин аз кафолатҳои қонунии озодии баён ва фаъолияти расонаҳои давлатӣ ва мустақил сухан гуфт.
Ин мавқеи ҳайати Тоҷикистон аст. Дар гузориши дастрас посухи ҷудогонаи он ба ҳар яке аз талабҳои Норвегия, аз ҷумла озод кардани боздоштшудагон, қатъи саркӯби фаромарзӣ ва аз нав сабтином кардани созмонҳои басташуда оварда нашудааст.