Кабирӣ дар Гаага: Таҷрибаи муваффақи сулҳи тоҷикон ба инҳисори қудрат анҷомид

Паём ТВ | 18 октябри 2026

Муҳиддин Кабирӣ, роҳбари ПМТ, сиёсатмадори мухолифи ҳукумати Тоҷикистон ва узви собиқи Комиссияи оштии миллӣ, дар форуми байналмилалии «Муколамаҳои адолати Гаага — 2026» (The Hague Justice Dialogues 2026), ки рӯзҳои 14–15 октябр дар Нидерланд баргузор шуд, аз таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон, мушкилоти иҷрои созишномаи сулҳ ва сарнавишти адолату ҳуқуқи инсон дар давраи баъдиҷангӣ сухан гуфт.

Кабирӣ дар шарҳи махсус ба Паём ТВ гуфт, ки ташкилкунандагони форум ӯро барои муаррифии таҷрибаи Тоҷикистон даъват кардаанд, то дар бораи чигунагии расидан ба сулҳ ва муҳимтар аз ҳама, ин ки оё пас аз имзои созишномаи сулҳ адолат дар кишвар таъмин шуд ё не, суҳбат кунад.

Ба гуфтаи ӯ, таҷрибаи Тоҷикистон аз он ҷиҳат барои ҷомеаи байналмилалӣ аҳамият дорад, ки ин кишвар баъди ҷанги шаҳрвандӣ тавонист аз роҳи музокирот ба созиши сиёсӣ бирасад, аммо натиҷаҳои минбаъдаи ин раванд аз муваффақияти ибтидоии он фарқ карданд.

Кабирӣ таъкид кард, ки яке аз масъалаҳои асосии суханронии ӯ ин буд, ки чӣ гуна метавон дастовардҳои созишномаҳои сулҳро аз инҳисори қудрат ва аз байн рафтани тавозуни сиёсӣ ҳифз кард.

Форуми байналмилалӣ бо иштироки дипломатҳо, ҳуқуқшиносон ва фаъолони ҳуқуқи инсон

Форуми «The Hague Justice Dialogues 2026» таҳти шиори «Адолат, сулҳ ва шаъну шарафи инсон» дар меҳмонхонаи Hilton The Hague баргузор гардид. Ташкилкунандаи он Бунёди байналмилалии ҳуқуқи ҷиноятӣ (Stichting Internationaal Strafrecht (S.I.S.)) буд.

Ҳадафи асосии ҳамоиш баррасии масъалаҳои таъмини адолат дар замони ҷанг, ҳифзи ҳуқуқи қурбониёни низоъҳои мусаллаҳона ва барқарорсозии адолат баъди хотимаи ҷангҳо буд.

Дар маркази таваҷҷуҳи форум, аз ҷумла, вазъи Афғонистон, низоъҳои Ховари Миёна, масъалаи Фаластин ва таҷрибаи кишварҳое қарор дошт, ки ҷангро пушти сар кардаанд.

Тибқи барномаи расмӣ, рӯзи 14 октябр барои қабули меҳмонони байналмилалӣ ва мулоқотҳои муқаддимавӣ пешбинӣ шуда, рӯзи 15 октябр нишастҳои асосии форум баргузор гардиданд.

Дар маросими ифтитоҳ Фарҳод Рафиқ, раиси бунёди ташкилкунанда, ва Корнелия Майер, коршиноси масоили геополитикӣ ва иқтисод, аз ҷумлаи сухангӯёни барнома буданд.

Нахустин бахши форум таҳти унвони «Вақте ҷанг адолатро ба озмоиш мегузорад» ба масъалаҳои волоияти қонун, ҳуқуқи қурбониён, сабти ҷиноятҳои байналмилалӣ, ҷавобгарии гунаҳкорон ва адолати давраи гузариш бахшида шуд.

Дар ин бахш Тасним Акунҷӣ, ҳуқуқшиноси ҷиноӣ, доктор Умед Шамс, коршиноси ҳуқуқи инсон, профессор Насруллоҳ Станикзай ва Фозил Абдулғанӣ, муассис ва мудири иҷроияи Шабакаи суриягии ҳуқуқи инсон, суханронӣ карданд.

Дар бахши дигари форум, ки ба ҳифзи ҳаёти инсон дар замони ҷанг ва баъди он бахшида шуда буд, масъалаҳои ҳуқуқи занону кӯдакон, сарнавишти гурезаҳо, муҳоҷирати иҷборӣ ва масъулияти ҷомеаи байналмилалӣ баррасӣ шуданд.

Шукрия Борикзай, сафир ва вакили собиқи порлумони Афғонистон, Қайс Сиддиқӣ, ҳуқуқшинос, Чарлз Лоули аз созмони Action For Humanity ва профессор Марике Паулссон дар ин бахш изҳори назар карданд.

Бахши дипломатии форум таҳти унвони «Аз дипломатия то ҳимоя» намояндагони сохторҳои давлатӣ, дипломатҳо ва коршиносони байналмилалиро гирди ҳам овард.

Дар барномаи он Мунир Сатурӣ, вакили Парлумони Аврупо ва раиси зеркумитаи ҳуқуқи инсони он, Ури Розентал, вазири собиқи корҳои хориҷии Нидерланд, намояндагони Вазорати корҳои хориҷии ин кишвар, дипломатҳои Покистон ва Қибрис ва коршиносони масоили Афғонистон муколамаи судманд доштанд.

Ҳамчунин форум бахши махсусе дар бораи нақши журналистика дар замони ҷанг дошт, ки ба ҳифзи ҳақиқат, масъулияти расонаҳо ва ҳуқуқи инсон бахшида шуда буд.

Бозгашти таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ба баҳсҳои байналмилалӣ

Муҳиддин Кабирӣ дар шарҳи худ ба Паём ТВ таваҷҷуҳи дубораи як форуми байналмилалӣ ба таҷрибаи сулҳи Тоҷикистонро падидаи муҳим арзёбӣ кард.

Ба гуфтаи ӯ, баъди гузашти солҳои зиёд аз имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ, таҷрибаи Тоҷикистон дигар камтар дар нишастҳои байналмилалӣ мавриди баррасӣ қарор мегирад.

Ӯ гуфт, ки ҳатто дар ҳолатҳое, ки аз ин таҷриба ёд мешавад, маъмулан таваҷҷуҳи ҷиддӣ ба натиҷаҳои дарозмуддати он зоҳир намегардад.

Аз ин рӯ, ба назари Кабирӣ, даъвати ӯ ба форуми Гаага барои баррасии ҳам раванди расидан ба сулҳ ва ҳам сарнавишти баъдии он, фурсати муҳим барои бозгардондани масъалаи Тоҷикистон ба муҳокимаҳои байналмилалӣ буд.

Дар барномаи расмии форум барои Кабирӣ бахши алоҳидае таҳти унвони «Муколамаи махсус дар бораи сулҳ ва оштӣ» пешбинӣ шуда буд.

Ин нишаст рӯзи 15 октябр, таҳти мавзӯи «Пас аз низоъ: аз ҷудоӣ ба муколама» баргузор шуд.

Ба гуфтаи Кабирӣ, муколама бо иштироки ӯ ва намояндаи роҳбарияти ташкилкунандаи форум сурат гирифта, дар он масъалаҳои расидан ба сулҳ, ҷузъиёти музокироти сулҳ ва марҳилаи баъди имзои созишнома мавриди баҳс қарор гирифтанд.

Ӯ гуфт, ки дар ин муколама бештар ба масъалаи он таваҷҷуҳ кардааст, ки баъди имзои созишномаи сулҳ чӣ рӯй дод ва натиҷаҳои ниҳоии ин созишнома барои ҷомеаи Тоҷикистон чӣ аҳамият доштан ва чӣ натиҷа доданд.

Кабирӣ: Раванди сулҳ ва натиҷаҳои баъдии он ду масъалаи комилан ҷудоянд

Яке аз нуктаҳои асосии суханронии Кабирӣ тақсим кардани таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон ба ду марҳилаи ҷудогона буд.

Ба гуфтаи ӯ, марҳилаи аввал ин музокироти сулҳ, расидан ба созишнома ва давраи ибтидоии иҷрои онро дар бар мегирад. Марҳилаи дуюм бошад, ба идомаи татбиқи созишнома ва натиҷаҳои ниҳоии он марбут аст.

Кабирӣ таъкид кард, ки ин ду марҳиларо набояд яксон арзёбӣ кард, зеро ҳар кадом натиҷаҳои гуногун доштаанд.

Ӯ раванди музокироти сулҳ, гуфтугӯҳои миёни ҷонибҳои даргир, имзои созишномаи соли 1997 ва ҳатто марҳилаи аввали иҷрои онро, бо вуҷуди тамоми мушкилот, як таҷрибаи мусбат ва муваффақ арзёбӣ намуд.

Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ 27 июни соли 1997 миёни ҳукумати Тоҷикистон ва Иттиҳоди нерӯҳои мухолифини тоҷик ба имзо расид ва заминаи хотима ёфтани ҷанги шаҳрвандиро фароҳам овард.

Аммо ба арзёбии Кабирӣ, муваффақияти расидан ба сулҳ ба маънои он набуд, ки тамоми ҳадафҳои сиёсию ҳуқуқии созишнома дар солҳои баъдӣ низ ҳифз шуданд.

Ӯ дар Гаага масъалаи фарқияти миёни дастовардҳои ибтидоии сулҳ ва натиҷаҳои баъдии онро яке аз муҳимтарин сабақҳои таҷрибаи Тоҷикистон муаррифӣ кард.

Ба андешаи Кабирӣ, таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки ҳатто созишномаи сулҳе, ки бо музокироти тӯлонӣ ва гузаштҳои мутақобил ба даст омадааст, метавонад дар марҳилаҳои баъдӣ аз ҳадафҳои аслии худ дур шавад.

Аз иштирокчии раванди сулҳ то шоҳиди паёмадҳои он

Муҳиддин Кабирӣ таъкид кард, ки суханони ӯ дар форуми Гаага танҳо бар пояи таҳқиқоти назариявӣ ё мушоҳидаҳои сиёсӣ набуданд.

Ӯ худро яке аз иштироккунандагони бевоситаи раванди сулҳи Тоҷикистон муаррифӣ карда, гуфт, ки аз рӯзҳои аввали фаъолияти Комиссияи оштии миллӣ дар ин раванд ширкат доштааст.

Ба гуфтаи Кабирӣ, ӯ аввал ба ҳайси ёвари раиси Комиссияи оштии миллӣ ва баъдан ҳамчун узви ин комиссия фаъолият кардааст.

Ин комиссия баъди имзои созишномаи сулҳи соли 1997 барои назорати иҷрои тавофуқоти миёни ҳукумат ва мухолифони собиқ таъсис ёфта буд.

Кабирӣ гуфт, ки марҳилаҳои баъди имзои созишномаи сулҳро на танҳо ҳамчун нозир, балки ҳамчун иштироккунандаи бевоситаи раванд аз сар гузаронидааст.

Ӯ ҳамчунин худро яке аз афроде номид, ки дар натиҷаи таҳаввулоти манфии минбаъдаи ин раванд осеб дидаанд ва маҷбур ба муҳоҷират шудаанд.

Ба гуфтаи ӯ, маҳз чунин таҷрибаи шахсӣ метавонист барои иштироккунандагони форум ҷолиб бошад, зеро онҳо имкон доштанд дар бораи сулҳи Тоҷикистон на танҳо аз забони пажӯҳишгарон, балки аз забони шоҳидон ва иштироккунандагони мустақими он маълумот бишнаванд.

Ин ҷиҳати суханронии Кабирӣ ба баҳси умумии форум дар бораи адолати баъдиҷангӣ ба сарнавишти шахсоне, ки дар расидан ба сулҳ иштирок кардаанд, дар давраи баъдиҷангӣ чӣ гуна тағйир меёбад ва оё низоми сиёсӣ метавонад ҳуқуқу амнияти ҳамаи иштироккунандагони созишро ҳифз кунад, пайванд дошт:

Ҳузур надоштани намояндагони ҳукумати Тоҷикистон

Кабирӣ дар шарҳи худ ба Паём ТВ аз ҳузур надоштани намояндагони расмии ҳукумати Тоҷикистон дар форум изҳори таассуф кард.

Ба гуфтаи ӯ, ташкилкунандагони ҳамоиш қаблан иттилоъ дода буданд, ки намояндагони ҳукумати Тоҷикистон низ даъват шудаанд ва барои иштирок ваъда додаанд. Аммо дар ниҳоят ҳеҷ намояндаи расмии Тоҷикистон дар чорабинӣ ширкат накард.

Кабирӣ гуфт, ки ҳузури онҳо метавонист барои шунидани мавқеи ҷониби ҳукумат ва баррасии ҳамаҷонибаи таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон муҳим бошад.

Ӯ таъкид кард, ки дар набудани намояндагони ҳукумат кӯшиш кардааст дар арзёбии раванди сулҳ тавозунро нигоҳ дорад ва аз пешниҳоди як тасвири комилан якҷониба худдорӣ кунад.

Аз ҷумла, ба ҳамин далел ӯ дар суханронии худ муваффақиятҳои музокироти сулҳ, имзои созишнома ва марҳилаи ибтидоии иҷрои онро низ мавриди таъкид қарор додааст.

Чӣ гуна метавон дастовардҳои сулҳро ҳифз кард?

Ба гуфтаи Кабирӣ, яке аз муҳимтарин масъалаҳое, ки ӯ дар форуми Гаага матраҳ кардааст, хатари аз байн рафтани натиҷаҳои мусбати созишномаҳои сулҳ дар натиҷаи инҳисори қудрат будааст.

Ӯ бар ин назар аст, ки таҷрибаи Тоҷикистон барои кишварҳое, ки имрӯз дар ҷанг қарор доранд ё ба музокироти сулҳ омодагӣ мегиранд, метавонад сабақҳои муҳим дошта бошад.

Кабирӣ дар шарҳи худ ба Паём ТВ гуфт, ки бояд аз таҷрибаи Тоҷикистон омӯхт, то дастовардҳои мусбати музокироти сулҳ дар марҳилаҳои баъдӣ қурбонии талош барои яккаҳокимиятӣ ва мутамарказ кардани тамоми қудрат дар дасти як гурӯҳ нашаванд.

Танҳо расидан ба созишномаи сулҳ кофӣ нест. Масъалаи муҳим он аст, ки баъди имзои созишнома натиҷаҳои он чӣ гуна ҳифз мешаванд ва оё адолат барои ҳамаи ҷонибҳои низоъ таъмин мегардад, — гуфтааст Кабирӣ.

Ин масъала дар шароите матраҳ мешавад, ки дар Тоҷикистон баъди имзои созишномаи сулҳ муносибатҳои ҳукумат бо мухолифони собиқ тадриҷан тағйир ёфтанд.

Соли 2015 Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон, ки яке аз нерӯҳои асосии мухолифин дар раванди сулҳ буд, бо қарори Додгоҳи олии Тоҷикистон мамнуъ эълон гардид. Мақомоти Тоҷикистон ҳизбро ба фаъолияти террористӣ муттаҳам мекунанд, дар ҳоле ки роҳбарият ва намояндагони он ин иттиҳомро рад намуда, онро таъқиби сиёсӣ медонанд.

Кабирӣ низ баъди ин таҳаввулот дар хориҷ аз Тоҷикистон ба фаъолияти сиёсӣ идома додааст.

Аз дидгоҳи ӯ, таҷрибаи Тоҷикистон нишон медиҳад, ки агар созишномаи сулҳ бо кафолатҳои муассири сиёсӣ ва ҳуқуқӣ ҳамроҳ набошад, дастовардҳои он метавонанд дар натиҷаи тағйир ёфтани тавозуни қудрат аз байн раванд.

Ин арзёбии Кабирӣ яке аз паёмҳои асосии иштироки ӯ дар форуми байналмилалии Гаага буд.

Масъалаи Тоҷикистон ва Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ

Муҳиддин Кабирӣ ҳамчунин ба аҳамияти баргузории чунин форум дар шаҳри Гаага ишора кард.

Ӯ гуфт, ки ин шаҳр аз он ҷиҳат барои баррасии масъалаҳои Тоҷикистон аҳамияти махсус дорад, ки мавод ва шикоятҳо дар бораи амалкарди мақомоти Тоҷикистон ба Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ пешниҳод шудаанд.

Моҳи апрели соли 2025 намояндагони Ҳизби наҳзати исломии Тоҷикистон ва созмонҳои ҳамкори онҳо аз пешниҳоди мавод ба Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ дар бораи нақзи эҳтимолии ҳуқуқи инсон ва ҷиноятҳои эҳтимолии байналмилалӣ дар Тоҷикистон хабар дода буданд.

Кабирӣ дар шарҳи худ гуфт, ки ин мавод дар марҳилаи омӯзиш қарор дорад ва изҳори умедворӣ кард, ки иштироки намояндагони Тоҷикистон дар чунин ҳамоишҳои байналмилалӣ метавонад ба ҷалби таваҷҷуҳи бештар ба ин масъала мусоидат кунад.

Бояд таъкид кард, ки пешниҳоди мавод ба Додгоҳи байналмилалии ҷиноӣ худ ба маънои оғози таҳқиқоти расмӣ, эълони иттиҳом ё исбот шудани ҷиноят нест. Вазъи дақиқи баррасии ин мавод аз ҷониби додгоҳ дар манбаъҳои дастрас мустақилона тасдиқ нашудааст.

Бо ин вуҷуд, Кабирӣ бар ин назар аст, ки баррасии таҷрибаи сулҳи Тоҷикистон дар форумҳои байналмилалӣ метавонад ба шинохти беҳтари вазъи ҳуқуқи инсон ва таҳаввулоти сиёсӣ дар кишвар кумак кунад.

Сулҳ бидуни адолат то куҷо пойдор мемонад?

Масъалаи асосие, ки Муҳиддин Кабирӣ дар Гаага матраҳ кард, танҳо таърихи ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон ё чигунагии имзои созишномаи сулҳ набуд.

Ӯ кӯшиш кард таҷрибаи Тоҷикистонро ҳамчун масъалаи дорои аҳамияти байналмилалӣ муаррифӣ кунад: кишваре, ки аз роҳи музокирот ба сулҳ расид, аммо баъдан дар масъалаи ҳифзи натиҷаҳои сиёсию ҳуқуқии он бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ шуд.

Ба арзёбии Кабирӣ, ҷомеаи байналмилалӣ бояд на танҳо ба имзои созишномаҳои сулҳ, балки ба иҷрои дарозмуддати онҳо, ҳифзи ҳуқуқи иштироккунандагони созиш ва пешгирӣ аз инҳисори қудрат низ таваҷҷуҳ кунад.

Ӯ ҳамчунин вазъи кунунии ҳуқуқи инсон дар Тоҷикистонро нигаронкунанда арзёбӣ намуда, гуфт, ки таҷрибаи ин кишвар барои тамоми минтақа ва дигар кишварҳои даргир метавонад омӯзанда бошад.

Форуми байналмилалии «Муколамаҳои адолати Гаага — 2026» бо баррасии масъалаҳои адолат, сулҳ, ҳуқуқи қурбониён, нақши дипломатия ва масъулияти ҷомеаи байналмилалӣ ба анҷом расид. Нашрияи «Ҳашт субҳ» низ дар гузориши 15 октябри худ ба ҳамин самтҳои асосии ҳамоиш ишора кардааст.

Иштироки Муҳиддин Кабирӣ дар ин форум масъалаи сулҳи Тоҷикистонро баъди солҳои тӯлонӣ бори дигар дар як нишасти байналмилалӣ матраҳ кард.

Паёми асосии ӯ ин буд, ки таҷрибаи Тоҷикистонро набояд танҳо аз рӯйи муваффақияти имзои созишномаи соли 1997 арзёбӣ кард. Барои дарки пурраи ин таҷриба бояд сарнавишти созишнома, иҷрои уҳдадориҳои тарафҳо ва вазъи адолату ҳуқуқи инсон дар солҳои баъдӣ низ мавриди таҳлил қарор гиранд.

Аз ин нигоҳ, суоли асосие, ки таҷрибаи Тоҷикистон дар баробари иштироккунандагони форуми Гаага гузошт, ҳамоно боз мемонад, ки чӣ гуна метавон ба сулҳ расид ва муҳимтар аз он, чӣ гуна метавон нагузошт, ки натиҷаҳои сулҳ баъдан аз байн раванд?