Рушди бесобиқаи тиҷорати Эрону Тоҷикистон
Рушди бесобиқаи тиҷорати Эрону Тоҷикистон дар семоҳаи аввали соли 2026
Тиҷорати дуҷонибаи байни Эрон ва Тоҷикистон дар семоҳаи аввали соли 2026 ба таври бесобиқа афзоиш ёфтааст. Ин болоравӣ дар ҳолест, ки ҳамзамон ҷанги миёни Эрон аз як сӯ ва ИМА ва Исроил аз сӯи дигар оғоз шудааст. Маҳз ҳамин ҳамзамонӣ боис шудааст, ки баъзе нозирон савол гузоранд: оё Тоҷикистон барои Эрон ба як масири нави дастрасӣ ба молу технология табдил меёбад ё ин танҳо густариши муқаррарии ҳамкориҳои иқтисодӣ аст.
Ба навиштаи Eurasianet, сафири Эрон дар Душанбе Алиризо Ҳақиқиён рӯзи 14 апрел бо масъулони воломақоми Вазорати нақлиёти Тоҷикистон мулоқот анҷом додааст. Дар ин мулоқот ҷонибҳо масъалаи тавсеа ва тезонидани ҳамлу нақли заминӣ ва тиҷорати байни ду кишварро баррасӣ кардаанд. Гарчанде Тоҷикистон ва Эрон ҳамсарҳад нестанд, аммо бо сабаби пайвандҳои таърихӣ ва фарҳангӣ миёни онҳо солҳои охир муносибатҳои иқтисодӣ рӯ ба густариш доштаанд.
Бино ба гузориши хабаргузории давлатии Тоҷикистон — “Ховар”, гардиши мол миёни ду кишвар дар се моҳи аввали соли ҷорӣ нисбат ба ҳамин давраи соли 2025 тақрибан 50 дарсад зиёд шудааст. Ҳамчунин дар маҷмӯъ ҳаҷми савдои миёни Эрон ва Тоҷикистон дар тамоми соли 2025 низ нисбат ба соли пеш аз он 28 дарсад афзоиш ёфта будааст.
Хадамоти гумруки Тоҷикистон мегӯяд, ки ҳаҷми умумии гардиши мол байни ду кишвар танҳо дар семоҳаи аввали соли 2026 ба тақрибан 120 миллион доллар расидааст. Аз ин миқдор беш аз 24 миллион доллар ба содироти Тоҷикистон рост меояд.
Дар баробари ин, омори умумии тиҷорати хориҷии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки кишвар дар соли 2025 тақрибан 10,7 миллиард доллар гардиши савдои хориҷӣ доштааст, ки нисбат ба як соли пеш 20 дарсад бештар мебошад. Вале расонаҳои давлатӣ ва наздик ба ҳукумат дар Тоҷикистон шарҳи равшане надодаанд, ки чаро маҳз тиҷорат бо Эрон бо чунин суръати баланд афзоиш ёфтааст.
Набудани тавзеҳи расмӣ сабаб шудааст, ки баъзе таҳлилгарон эҳтимолҳои гуногунро матраҳ кунанд. Аз ҷумла, фарзияҳое садо медиҳанд, ки мумкин аст ин афзоиши савдо ба интиқоли молҳои дорои истифодаи дугона, яъне молҳое, ки метавонанд ҳам барои мақсадҳои ғайринизомӣ ва ҳам низомӣ истифода шаванд, иртибот дошта бошад. Дар миёни чунин гумонҳо махсусан аз ҷузъҳои техникии марбут ба истеҳсоли паҳподҳо ёд мешавад. Ҳамзамон гуфта мешавад, ки Эрон дар шароити ҷанг ва фишорҳои афзоянда ба воридоти маводи зарурии шаҳрвандӣ, аз ҷумла маҳсулоти озуқаворӣ, низ эҳтиёҷи ҷиддӣ дорад.
Дар ин замина баъзе нозирони минтақавӣ ба таҷрибаи Русия пас аз ҳамлаи соли 2022 ба Украина ишора мекунанд. Онҳо мегӯянд, пас аз оғози ҷанг, тиҷорати Русия бо баъзе кишварҳои Осиёи Марказӣ, бахусус Қирғизистон, ба таври назаррас боло рафт ва баъдан иттиҳомҳо ба миён омаданд, ки ин кишварҳо ба масири ғайримустақими воридоти молҳои дорои истифодаи дугона барои Русия табдил шудаанд. Ба назари онҳо, мумкин аст акнун раванде монанд дар муносибатҳои тиҷоратии Эрон ва Тоҷикистон низ шакл гирифта истода бошад.
Як омили дигаре, ки таваҷҷуҳро бештар кардааст, корвони бузурги 110 мошини боркаш буд, ки миёнаҳои моҳи март аз Душанбе ба самти Эрон равон карда шуд. Мақомоти Тоҷикистон гуфта буданд, ки ин корвон беш аз 3600 тонна кумаки башардӯстонаро интиқол медиҳад. Аммо ҳаҷми ин кумак, ба навиштаи манбаъ, дар муқоиса бо кумакҳои пешниҳодкардаи дигар давлатҳои минтақа хеле бузург будааст ва барои ҳамин ҳам саволҳо ба миён омадаанд.
Баъзе мушоҳидон инчунин ба он ишора кардаанд, ки маҳз дар соли 2022, яъне ҳамон соле ки ҷанги Русия алайҳи Украина оғоз шуд, Эрон дар Тоҷикистон як корхонаи марбут ба истеҳсоли паҳпод боз карда буд. Радиои Озодӣ дар охири моҳи март гузорише нашр кард, ки дар он фаъол будан ё набудани воқеии он корхона зери суол бурда мешуд. Аммо, ҳатто сарфи назар аз ин, омори нави савдо нишон медиҳад, ки дар робитаҳои иқтисодии миёни Душанбе ва Теҳрон тағйироти ғайриоддӣ ба амал омадааст.
Дар ҳамин ҳол, сафорати Эрон дар Тоҷикистон низ дар фазои маҷозӣ бо як паёми танзомез нисбат ба президенти ИМА Доналд Трамп таваҷҷуҳҳоро ба худ ҷалб кард. Eurasianet менависад, ки намояндагии дипломатии Эрон дар Душанбе як навиштаи баҳсбарангези Трампро дар шабакаи X масхара кардааст.
Ҳамин тавр, гарчанде мақомоти расмӣ афзоиши тиҷорати миёни Эрон ва Тоҷикистонро ҳамчун рушди равобити иқтисодӣ арзёбӣ мекунанд, аммо суръати ғайриодии болоравии он, ҳамзамон бо ҷанги нав ва инчунин интиқоли корвони бузурги мол ба Эрон боис шудааст, ки саволҳои ҷиддӣ дар бораи моҳият ва ҳадафи аслии ин ҳамкориҳо ба миён оянд. То ин дам мақомот дар Душанбе ба ин саволҳо посухи муфассал надодаанд.