Идомаи баҳс бар сари хароҷоти ношаффоф ва паёмадҳои сохтмони Роғун
Бо идомаи сохтмони нерӯгоҳи Роғун ва тасдиқи маблағгузории нави Бонки Ҷаҳонӣ, зоҳиран ҳукумати Тоҷикистон ба иҷрои яке аз бузургтарин тарҳҳои худ наздиктар шудааст. Аммо, таҳлилгарони соҳа бар инанд, ки ношаффофӣ ва истифодаи ғайри мақсадноки маблағҳои ба ин тарҳ ҷудошуда, иҷро нашудани талаботҳои байналмилалӣ ва риоя нашудани қоидаҳои экологӣ институтҳои иқтисодӣ ва ҷомеаи ҷаҳониро нигарон кардааст. Гузорише, ки нашрияи байналмилалии Eurasianet рӯзи 28 сентябр нашр кард, нишон медиҳад, ки саволҳо дар бораи арзиши ниҳоии сохтмон, кӯчонидани сокинон ва таъсири нерӯгоҳ ба муҳити зист ҳамоно беҷавоб мондаанд. Роғун дар рӯди Вахш сохта мешавад. Ҳукумати Тоҷикистон онро роҳи раҳоӣ аз камбуди нерӯи барқ, рушди саноат ва ба даст овардани даромад аз содироти барқ медонад. Ба навиштаи Eurasianet, ин тарҳ ҳамчунин ҷойгоҳи муҳимме дар мероси сиёсии Эмомалӣ Раҳмон дорад. Дар муқобил, мунтақидон мепурсанд, ки оё кишвар метавонад хароҷоти чандинмиллиарддолларии онро бардорад ва оё ҳуқуқи сокинони осебдида ба таври кофӣ ҳифз мешавад.
Пешрафти сохтмон ва ҷалби маблағи нав
Рӯзи 30 июни 2026 Шӯрои мудирони Бонки Ҷаҳонӣ барои марҳилаи дувуми маблағгузории Роғун 300 миллион доллар грант тасдиқ кард. Ин маблағ ба 350 миллион доллар гранте зам мешавад, ки дар моҳи декабри соли 2024 барои марҳилаи аввал ҷудо шуда буд. Ба иттилои Бонки Ҷаҳонӣ, пули нави он барои корҳои сохтмонӣ, таҷҳизоти тавлиди барқ, назорати сифат ва тадбирҳои иҷтимоиву экологӣ пешбинӣ шудааст.
Eurasianet бо истинод ба арзёбии моҳи августи S&P Global Ratings менависад, ки барои пурра сохтани нерӯгоҳ ҳанӯз тақрибан 5,8 миллиард доллари дигар лозим аст. Ширкати итолиёии Webuild, ки дар қисми асосии сарбанд кор мекунад, моҳи август эълон кард, ки иншоот ба баландии 1 ҳазору 155 метр аз сатҳи баҳр расидааст. Ин рақам баландии худи девори сарбанд нест. Ба гуфтаи ширкат, девори сохташуда ҳоло тақрибан 190 метр баландӣ дорад ва баландии пешбинишудаи он 335 метр аст. Боло рафтани сарбанд имкон медиҳад сатҳи обанбор баландтар шуда, ду агрегате, ки аллакай фаъоланд, бештар барқ истеҳсол кунанд. Ширкати Webuild арзиши қисми дувуми корҳои худро тақрибан 2,3 миллиард доллар мегӯяд. Бонки Ҷаҳонӣ пешбинӣ мекунад, ки нерӯгоҳ дар ҳоли ба 100%ра онидани сохтмонаш, солона 14 ҳазору 400 гигаватт-соат барқ тавлид хоҳад кард. Ин ба гуфтаи бонк тақрибан 60 дарсади ҳаҷми кунунии истеҳсоли барқи Тоҷикистон баробар аст. Ниҳод интизор дорад, ки тарҳ ба кам шудани маҳдудиятҳои барқ дар зимистон ва имкони содирот ба кишварҳои ҳамсоя мусоидат кунад. Ин пешбиниҳо барои нерӯгоҳи пурра сохташудаанд, на ҳаҷми барқе, ки Роғун имрӯз истеҳсол мекунад.
Оё маблағгузорӣ боздошта шуда буд?
Дар соли 2025 гузоришҳое нашр шуда буданд, ки Бонки Ҷаҳонӣ маблағгузории Роғунро барои баррасии эродҳои ҷомеаи шаҳрвандӣ ва устувории молии тарҳ муваққатан боздоштааст. Бонк дар посух ба пурсиши Eurasianet рӯзи 23 сентябри 2026 ин таъбирро рад кардааст. Ба гуфтаи Бонки Ҷаҳонӣ, пардохти маблағ то иҷро шудани шартҳои мувофиқашуда боздошта шуда будаанд. Ин шартҳо 22 декабри 2025 иҷро шудаанд. Бонк таъкид кардааст, ки ширкати он дар тарҳ «боздошта» ё «яхбандӣ» нашуда буд. Бо вуҷуди ин, баҳс танҳо бар сари истилоҳи «боздошти маблағгузорӣ» нест. Дар хулосаи нишасти Шӯрои мудирони Бонки Ҷаҳонӣ, ки гранти 300-миллиондоллариро тасдиқ кард, худи роҳбарони бонк Роғунро тарҳи дорои хатари баланд ва фоидааш бо эҳтимол баланд хондаанд. Онҳо назорати ҷиддии молиявӣ, амнияти сарбанд, риояи меъёрҳои экологӣ ва иҷтимоӣ, инчунин ҳалли масъалаҳои кӯчонидани аҳолиро зарур донистаанд. Бонк аз ҳукумати Тоҷикистон иҷрои ислоҳот ва пешгирӣ аз ҷамъ шудани қарзҳои пардохтнашударо низ муҳим шумурдааст.
Нигаронӣ барои сокинон ва оби минтақа
Ба гузориши Eurasianet, мунтақидони тарҳ аз паёмадҳои эҳтимолии он барои муҳити зист ва тақрибан 50 ҳазор сокине, ки интизор меравад дар пайи пур шудани обанбор кӯчонида шаванд, нигаронанд. Пур кардани обанбор ҳамчунин метавонад дар чанд соли оянда ба ҳаҷми оби ҳавзаи Омударё таъсир расонад. Ин масъала барои кишварҳои поёноби рӯд низ аҳамият дорад. Евгений Симонов, намояндаи созмони экологии Rivers without Boundaries, ба Eurasianet гуфтааст, ки ба назари ӯ баъзе шартҳои марбут ба тадбирҳои иҷтимоӣ ва экологӣ ҳангоми ҷудо шудани маблағи нав сусттар шудаанд. Ӯ инчунин аз камбуди шаффофият дар машваратҳо ва иҷрои чораҳои ваъдашуда интиқод кардааст. Ин арзёбии мунтақидони тарҳ аст. Дар мавқеи расмии худ Бонки Ҷаҳонӣ мегӯяд, ки маблағгузории марҳилаи дувум корҳои кӯчонидан, барқарорсозии воситаҳои зиндагии хонаводаҳои осебдида, назорати обанбор ва коҳиши хатари обхезиро низ фаро мегирад.
Ҳисоби ниҳоиро кӣ мепардозад?
Роғун танҳо ба маблағи созмонҳои байналмилалӣ сохта намешавад. Ба нақли Eurasianet аз вазири молияи Тоҷикистон Файзиддин Қаҳҳорзода, давлат дар нимсолаи аввали 2026 тақрибан 400 миллион доллар аз даромади буҷетро ба ин сохтмон равона кардааст ва барои нимсолаи дувум боз 300 миллион доллар пешбинӣ шудааст. Вазир гуфтааст, ки Тоҷикистон дар маҷмӯъ тақрибан 1,5 миллиард доллар уҳдадории маблағгузорӣ аз шарикони байналмилалӣ ба даст овардааст. Аммо уҳдадории маблағгузорӣ маънои онро надорад, ки ҳамаи ин пул аллакай пардохт шудааст. Ба навиштаи нашрия, Бонки сармоягузории Аврупо эҳтимоли ҷудо кардани 500 миллион доллар ва Бонки рушди Осиё имкони пешниҳоди ҳамин қадари дигар маблағро баррасӣ мекунанд. Ин маблағҳо дар гузориш ҳамчун имкони оянда ҳастанд, на қарори ниҳоии тасдиқшуда омадаанд. Дар ҳамин ҳол, тибқи арзёбии S&P Global Ratings, то анҷоми тарҳи Роғун роҳи молии тӯлонӣ боқӣ мемонад.
Соли 2035 ҳоло ҳамчун муҳлати ҳадафии анҷоми сохтмон зикр мешавад. Ба ин тартиб, хабари тозаи 28 сентябр аз як сӯ пешрафти воқеии сохтмон ва ҷалби маблағи навро нишон медиҳад. Аз сӯи дигар, масъалаи асосӣ барои ҷомеа хароҷоти ниҳоӣ, ҷуброни одилонаи сокинони кӯчонидашаванда ва таъсири Роғун ба обу муҳити зист чӣ гуна назорат мешавад ва ба мардум ҳисобот дода хоҳанд шуд ё хайр, ҳамчун саволи беҷавоб боқӣ мемонад. Худи ҳуҷҷати Бонки Ҷаҳонӣ низ талаб мекунад, ки иҷрои тарҳ пайваста назорат шавад ва ба Шӯрои мудирон ҳар шаш моҳ аз пешрафти он гузориш диҳанд.