Як сол пас: Шикоят аз режими Тоҷикистон ба Суди ҷиноятии байналмилалӣ. Маҳдудиятҳо ва зарурати адолати байналмилалӣ
10 апрел як сол мешавад, ки як эътилофи созмонҳои ҳуқуқи инсон ва фаъолони тоҷик дар муҳоҷират алайҳи президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон ба Суди ҷиноятии байналмилалӣ шикоят пешниҳод карданд. Аз рӯзи аввал равшан буд, ки ин раванд зуд натиҷа нахоҳад дод, зеро адолати байналмилалӣ, махсусан дар мавриди кишварҳои бастаи авторитарӣ, ҳамеша бо суръати оҳиста ва бо монеаҳои зиёд пеш меравад. Бо ин ҳама, фаро расидани як соли ин шикоят фурсати муносибест, то на танҳо вазъи кунунии парвандаро арзёбӣ кунем, балки амиқтар дарк намоем, ки чунин иқдомҳо дар муборизаи умумии башар барои адолат ва масъулиятнокӣ чӣ нақш мебозанд.
Имрӯз ин парванда дар марҳилаи баррасии ибтидоӣ қарор дорад, марҳилае, ки дар он суд муайян мекунад, оё салоҳияти баррасии парвандаро дорад ё не, оё худи парванда аз нигоҳи ҳуқуқӣ қобили қабул аст ва оё далелҳои пешниҳодшуда барои оғоз кардани як таҳқиқоти ҷиддӣ ва пурра кофӣ ҳастанд. Ин раванд табиатан техникӣ ва тӯлонӣ аст, махсусан вақте ки сухан дар бораи кишваре меравад, ки на танҳо ҳамкорӣ бо ниҳодҳои байналмилалиро рад мекунад, балки дастрасӣ ба иттилоот ва далелҳоро низ ба ҳадди ниҳоӣ маҳдуд сохтааст.
Тоҷикистон дар солҳои охир ба як муҳити сахт назоратшаванда табдил ёфтааст, ки дар он расонаҳои мустақил қариб аз байн бурда шудаанд, мухолифини сиёсӣ зери таъқиби доимӣ қарор доранд ва гузоришҳои зиёде дар бораи боздоштҳои худсарона, шиканҷа ва фишорҳои фаромиллӣ мавҷуданд. Дар чунин шароит, ҷамъоварии далелҳо на танҳо кори душвор аст, балки як амали пурхатари ҷонӣ мебошад. Ҳар касе, ки кӯшиш мекунад ҳақиқатро сабт кунад, хоҳ рӯзноманигор бошад, хоҳ ҳуқуқшинос ё фаъоли ҷомеаи шаҳрвандӣ, метавонад бо таҳдид, боздошт ва ҳатто фишор ба аъзои оилааш рӯ ба рӯ шавад.
Аз ҳамин сабаб, қисми зиёди далелҳо аз ҷониби тоҷиконе ҷамъоварӣ мешаванд, ки кишварро тарк кардаанд ва дар хориҷ зиндагӣ мекунанд. Аммо ҳатто берун аз марзҳо ҳам амнияти онҳо комил нест. Таъқиби фаромиллӣ, ки тавассути таҳдид, назорат ва ҳатто истифодаи механизмҳои ҳуқуқии байналмилалӣ сурат мегирад, нишон медиҳад, ки дастҳои фишор аз марзҳо гузаштаанд ва муҳоҷирони тоҷик ҳатто дар хориҷ низ худро комилан озод эҳсос намекунанд. Бо вуҷуди ин ҳама, маҳз ҳамин гурӯҳҳои муҳоҷир ва фаъолон ҳастанд, ки имрӯз бори асосии ҳуҷҷатгузории нақзи ҳуқуқи инсонро бар дӯш доранд.
Ин вазъ як саволи ҷиддиро ба миён меорад, ки оё ҳуқуқи байналмилалӣ дар чунин шароит ҳанӯз метавонад воситаи муассири адолат бошад?
Бешубҳа, имрӯз институтҳои ҳуқуқи байналмилалӣ зери фишори шадид қарор доранд. Режимҳои авторитарӣ ҳарчи бештар роҳҳои гурез аз назорат ва ҷавобгариро меомӯзанд, дар ҳоле ки ихтилофҳои геополитикӣ ва манфиатҳои мухталифи давлатҳо иҷрои якдилонаи қонунҳоро заиф мегардонанд. Дар натиҷа, бисёр вақт чунин менамояд, ки нақзи ҳуқуқи инсон бе ҷазо мемонад ва қонунҳои байналмилалӣ ё интихобӣ амал мекунанд ё умуман таъсири кофӣ надоранд.
Аммо сарфи назар аз ин воқеиятҳо, комилан рад кардани аҳамияти адолати байналмилалӣ хато хоҳад буд. Зеро чунин ниҳодҳо, аз ҷумла Суди ҷиноятии байналмилалӣ ва механизмҳои Созмони Милали Муттаҳид, на ҳамеша бо натиҷаҳои зуд, балки бо таъсири тадриҷӣ кор мекунанд. Онҳо заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсиро барои фишор фароҳам меоранд, далелҳоро ҳифз мекунанд, нақзи ҳуқуқҳоро ба қайд мегиранд ва бо мурури замон метавонанд ба паёмадҳои воқеӣ оварда расонанд.
Ин паёмадҳо метавонанд шаклҳои гуногун дошта бошанд. Аз маҳдуд шудани имкони сафар ба хориҷ, масдуд гардидани дороиҳо то ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашида шудани шахсони масъул рафта мерасад. Таҷрибаи таърихӣ нишон медиҳад, ки адолат дар чунин ҳолатҳо якбора ва фаврӣ ба даст намеояд, балки қадам ба қадам, бо сабр ва устуворӣ шакл мегирад.
Барои мардуми Тоҷикистон ин маънои онро дорад, ки гарчанде адолат имрӯз ба назар татбиқ нашуданӣ менамояд, аммо он ғайриимкон нест. Ҳар як шаҳодат, ҳар як ҳуҷҷат ва ҳар як талош барои сабти ҳақиқат метавонад дар оянда нақши ҳалкунанда бозад. Хомӯшӣ ва фаромӯшӣ бузургтарин хатар барои адолат аст, дар ҳоле ки идомаи мубориза, ҳифзи далелҳо ва ҳамкорӣ бо механизмҳои байналмилалӣ метавонанд қадамҳои муҳими бомасъулият бошанд.
Таърих борҳо нишон додааст, ки низомҳое, ки як замон дастнорас ва беҷазо менамуданд, дар ниҳоят ба доварии қонун кашида шудаанд. Омилҳои асосӣ ҳамеша сабр, ҳамоҳангӣ ва рад кардани хомӯшӣ буданд. Имрӯз низ парвандаи марбут ба Тоҷикистон дар ҳамин масир қарор дорад: он ҳанӯз дар марҳилаи ибтидоӣ аст, пешрафташ суст ба назар мерасад, аммо аҳамияти он маҳз дар ҳамин устуворӣ ва идомаи раванд ифода меёбад. Ин раванд нишон медиҳад, ки ҳатто дар сахттарин шароит, умеди адолат аз байн намеравад, балки танҳо ба таъхир меафтад — ва дер ё зуд, роҳашро ба сӯи татбиқ пайдо мекунад.
Манбаъ: FREEDOM FOR EURASIA