ИМА боз Тоҷикистонро муттаҳам ба нақзи ҳуқуқи диндорон кард
Комиссияи ИМА оид ба озодии байналмилалии динӣ (USCIRF) дар гузориши соли 2026-и худ вазъи озодии динӣ дар Тоҷикистонро боз ҳам “бад” арзёбӣ карда, таъкид мекунад, ки ҳукумат фаъолияти диниро зери назорати сахт нигоҳ медорад ва бо баҳонаи мубориза бо “ифротгароӣ” асосан мусалмонони мустақил, исмоилиёни помирӣ ва афроде, ки ба гурӯҳҳои мамнуъ нисбат дода мешаванд, ҳадаф қарор медиҳад. Комиссия тавсия додааст, ки Тоҷикистон дубора ҳамчун “Country of Particular Concern” (CPC) шинохта шавад, яъне кишваре, ки ба нақзи ҷиддӣ, доимӣ ва низомманди озодии динӣ даст мезанад.
Мазмуни аслии иттиҳом алайҳи ҳукумати Тоҷикистон
Дар гузориш гуфта мешавад, ки қонунҳои Тоҷикистон, аз ҷумла қонун “Дар бораи озодии виҷдон ва иттиҳодияҳои динӣ” ва қонун “Дар бораи муқовимат ба экстремизм”, барои маҳдуд кардани озодиҳои мазҳабӣ истифода мешаванд. Ба гуфтаи USCIRF, ин чаҳорчӯби ҳуқуқӣ таълими динӣ, маводи динӣ, фаъолияти динӣ бидуни бақайдгирӣ ва ҳатто интихоби рӯҳониёнро маҳдуд мекунад. Илова бар ин, мафҳуми “экстремизм” чунон васеъ таъриф шудааст, ки метавонад бидуни даъвати зӯроварӣ ҳам алайҳи афрод истифода шавад.
Нуктаи ҳассос: марг дар боздошт ва нишонаҳои шиканҷа
Яке аз бахшҳои бисёр ҷиддии гузориш ба марги афрод дар ҳабс дахл дорад. USCIRF менависад, ки Саидазам Раҳмонов дар боздошт фавтид ва мақомот гуфтанд, ки ӯ худкушӣ кардааст, аммо ҷасадаш нишонаҳои шиканҷа, аз ҷумла шикастани по ва осори зарбаи барқ доштааст. Ҳамчунин, Зубайдуллоҳ Розиқ, аз чеҳраҳои шинохтаи ҲНИТ, низ дар зиндон фавтидааст. Ин ҳолатҳо нишон медиҳанд, ки баҳси озодии динӣ дар Тоҷикистон танҳо масъалаи “қонунгузорӣ” нест, балки ба масъалаи амнияти ҷисмонӣ, шиканҷа ва беҷазоӣ пайваст шудааст.
Чаро помириён махсус зери фишор нишон дода шудаанд?
Гузориш махсусан таъкид мекунад, ки исмоилиёни помирӣ ва ҷомеаи мазҳабии Бадахшон зери фишори хос қарор доранд. Дар он омадааст, ки Музаффар Давлатмиров, рӯҳонии маъруфи исмоилӣ, ки соли 2022 зиндонӣ шуда буд, соли 2025 дар боздошт бар асари беэътиноии тиббӣ фавтид. Ҳамчунин, баъд аз даргузашти Оқохони IV, мақомот барои баргузории маросими мотам ва пайгирии маросими таъйини пешвои нав дар Хоруғ ва Душанбе монеа эҷод кардаанд. Ин нишон медиҳад, ки давлат танҳо ба назорати сиёсӣ қонеъ нест, балки мехоҳад робитаи мазҳабӣ ва ҳувиятии исмоилиёни Тоҷикистонро бо ҷаҳони исмоилӣ маҳдуд созад.
Масъала танҳо “дин” нест, балки назорати сиёсӣ аст
Муҳимтарин хулосаи сиёсӣ аз ин гузориш он аст, ки ҳукумат динро на ҳамчун ҳуқуқи шаҳрвандӣ, балки ҳамчун фазои эҳтимолии рақобати сиёсӣ мебинад. USCIRF ошкоро менависад, ки давлат диндоронеро ҳадаф мегирад, ки аз тафсири расмии ҳукуматӣ дур ҳастанд. Ин ба он маъност, ки ҳар гуна мустақилияти фикрӣ, шабакаи иҷтимоӣ, нуфузи рӯҳонӣ ё ҳувияти мазҳабӣ метавонад ҳамчун таҳдид ба монополияи сиёсӣ арзёбӣ шавад. Аз ин нигоҳ, фишор ба ҲНИТ, ба рӯҳониёни мустақил, ба исмоилиён ва ҳатто ба шаклҳои либоспӯшӣ дар як мантиқ қарор дорад: ҳифзи назорати мутлақи давлат бар ҷомеа.
Чаро масъалаи либос, ҳаҷ ва таълими динӣ ҳам зикр шудааст?
Гузориш мефаҳмонад, ки маҳдудият танҳо ба боздошт ва зиндон маҳдуд намешавад. Давлат сафари ҳаҷро ҳам зери танзими сахт гирифта, барои пардохти он роҳи муайян кардааст; мақомот ба мансабдорон тавсия додаанд, ки ҳаҷро баъди бознишастагӣ анҷом диҳанд; таълими динии баланд танҳо дар як муассиса иҷоза дорад; таълим дар хориҷ бидуни иҷозати давлат ғайриқонунӣ шумурда мешавад; ва дар шаш моҳи аввали соли 2025 садҳо нафар барои нақзи қонуни танзими расму ойин ҷарима шудаанд. Инҳо нишонаи онанд, ки давлат мехоҳад исломро ба шакли пурра идорашаванда ва “расмӣ” табдил диҳад.
Тавсияҳои Вашингтон чӣ маъно доранд?
USCIRF танҳо ба интиқод қонеъ намешавад. Он тавсия медиҳад, ки Тоҷикистон дубора дар рӯйхати CPC қарор дода шавад ва нисбат ба мансабдорони масъул таҳримҳои ҳадафманд, аз ҷумла маҳдудияти виза ва масдудсозии дороиҳо ҷорӣ шавад. Ҳамчунин ҳамкориҳои низомӣ ва иқтисодӣ бо Тоҷикистон ба беҳбуди воқеии вазъи озодии динӣ шартӣ гардонда шаванд ва Конгресси ИМА дар бораи вазъи Тоҷикистон мониторинг ва сафарҳои вижа анҷом диҳад.
Паёми аслии ин матлаб барои Тоҷикистон
Аз нигоҳи сиёсӣ, ин матлаб барои Душанбе як ҳушдори байналмилалӣ аст. Яъне масъалаи саркӯби динӣ дигар танҳо дар гузоришҳои созмонҳои ҳуқуқбашарӣ намемонад, балки ба сатҳи тавсияҳои сиёсии амалӣ барои ҳукумати ИМА мерасад. Агар ин раванд идома ёбад, обрӯи байналмилалии Тоҷикистон боз ҳам бештар осеб мебинад ва мавзӯи озодии динӣ метавонад ба як унсури доимии фишор дар муносибатҳои Душанбе бо Ғарб табдил шавад.
Дар гузориши USCIRF нигаронии бештар аз он аст, ки дар Тоҷикистон мубориза бо “ифротгароӣ” ба абзори сиёсӣ барои назорати дин, фишор ба ҷомеа ва саркӯби гурӯҳҳои мустақил табдил шудааст. Гузориши USCIRF ин вазъро танҳо ҳамчун маҳдудияти мазҳабӣ намебинад, балки онро қисми сохтори умумии ҳокимияти авторитарӣ арзёбӣ мекунад. Маҳз барои ҳамин, дар ин санад сухан аз қонун, шиканҷа, марг дар ҳабс, фишор ба исмоилиён, маҳдудияти ҳаҷ, назорати либос ва таълими динӣ ҳама дар як ҷо омадааст, зеро ҳамаи инҳо нишонаҳои як сиёсатанд, сиёсати идоракунии комили ҷомеа аз роҳи маҳдуд кардани озодиҳои асосӣ.